Домбыра және электр домбыра
Домбыра және электродомбыра Қазақтың дәстүрлі акустикалық домбырасы туралы Домбыра — екі ішекті қазақтың ұлттық шертпелі музыкалық аспабы. Орыс тілінде дәстүрлі түрде домбра атауы қолданылғанымен, ғылыми және тарихи тұрғыдан дұрыс атауы — домбыра. Осы мәтінде біз негізгі атау ретінде «домбыра» сөзін қолданамыз. Басқа халықтардағы ұқсас аспаптар Домбыраға типологиялық жағынан ұқсас аспаптар Еуразия халықтарының көпшілігінде кездеседі: орыс мәдениетінде — домра; тәжік мәдениетінде — думрак; өзбек мәдениетінде — думбыра, думбрак, дутар; қырғыз мәдениетінде — комуз; түрікмен мәдениетінде — дутар, баш, думбыра; башқұрт мәдениетінде — думбыра; Приазовье ноғайларында — домбыра; түрік мәдениетінде — саз. «Домбыра» сөзінің этимологиясы «Домбыра» сөзінің шығу тегі әлі толық зерттелмеген. Татар тілінде думбра — балалайка, ал домбура — гитара деген мағына береді. Қалмақ тіліндегі домбр домбыраға сәйкес келеді, түрік тілінде тамбура — гитара, моңғол тілінде домбура — домбыра. Бұл атаудың шығу тегі жөнінде көптеген болжамдар бар, алайда зерттеушілер арасында ортақ тұжырым әлі қалыптаспаған. Аспаптың тарихы 1989 жылы Қазақстанның Алматы облысында, таулы өңірдегі Майтөбе жайлауында профессор С. Ақитаев этнограф Жағда Бабалықұлының қатысуымен жартас бетіне салынған суретті тапты. Онда музыкалық аспап пен әртүрлі қалыпта билеп тұрған төрт адам бейнеленген. Археолог К. Ақышевтің зерттеулеріне сәйкес, бұл сурет неолит дәуіріне жатады. Қазіргі таңда ол Алматы қаласындағы Ықылас Дүкенұлы атындағы Халық музыкалық аспаптар музейінде сақтаулы. Жартаста бейнеленген аспаптың пішіні домбыраға өте ұқсас. Бұл қазіргі домбыраның прототипі кемінде 4000 жыл бұрын пайда болғанын және шертпелі аспаптардың ең көне үлгілерінің бірі екенін көрсетеді. Ежелгі Хорезм аумағындағы қазба жұмыстары кезінде де екі ішекті шертпелі аспапта ойнап отырған музыканттардың терракоталық мүсіншелері табылған. Ғалымдар олардың қазақ домбырасымен типологиялық ұқсастығын атап өтеді. Бұл аспаптар шамамен 2000 жыл бұрын қазіргі Қазақстан жерін мекендеген ерте көшпелі тайпалар арасында кең таралған. Еуразия кеңістігіндегі жазба ескерткіштер домбыра тектес аспаптардың сақ, ғұн және қыпшақ (куман) тайпалары арасында кең қолданылғанын дәлелдейді. Бізге сол дәуірлерден жеткен көне күйлердің қатарына мыналар жатады: «Ертіс толқындары», «Мұңды қыз», «Тепең көк», «Ақсақ қаз», «Бозінген», «Желмая», «Құланның тарпуы», «Көкейкесті» және т.б. XIII ғасырда Марко Поло қалдырған жазбаларда татар (қыпшақ) әскерлерінің шайқас алдында ән айтып, екі ішекті аспапта ойнағаны айтылады. Музыка жауынгерлердің рухын көтеру және психологиялық дайындық үшін қолданылған. Сипаттамасына қарағанда, бұл аспап қазақтың домбырасына өте жақын. Айта кету керек, домбыра қазақ мәдениетінде айрықша орын алса да, ол негізінен бүкіл түркі халықтарына ортақ рухани мұра болып табылады. Домбыра — күй аспабы Қазақ халқы үшін күй — жай ғана музыкалық шығарма емес, халықтың тарихын, тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрі мен дүниетанымын бейнелейтін рухани шежіре. Сондықтан күй орындаушылар — күйшілер — ел ішінде ерекше құрметке ие болған. Күйлердің басым көпшілігі домбырада орындалады. Халық арасында: «Нағыз қазақ — домбыра» деген сөз бар. Бұл домбыраның қазақ халқының өткен, бүгінгі және болашақ өмірімен ажырамас байланысын білдіреді. «Қазақ» сөзі тарихи тұрғыда «еркін жауынгер», тәуелсіз адам деген мағынаны білдіреді. Домбыраның құрылысы Ғасырлар бойы домбыра өзінің негізгі құрылымдық ерекшеліктерін сақтап келеді. Шеберлер аспаптың пішінін өзгертуден гөрі оның дыбыстық мүмкіндігін арттыруға көбірек көңіл бөлген. Шанақ — дыбысты күшейтетін негізгі бөлік. Ол екі тәсілмен жасалады: әртүрлі ағаш түрлерінен (шырша, қарағай, үйеңкі, қарағаш, алмұрт, жаңғақ, жөке, шынар т.б.) құрастыру; тұтас ағаштан ойып жасау — дәстүрлі халықтық әдіс. Қақпақ ішектердің тербелісін күшейтіп, аспаптың тембрін қалыптастырады. Ол шырша немесе қарағайдан жасалады. Материал сапалы, жарықсыз және шіріксіз болуы керек. Қазіргі қақпақ баптау тәсілі скрипкамен ұқсас. Пружина (bassbalken) — ішкі тірек арқалық. Дәстүрлі домбырада болмағанымен, қазіргі үлгілерде дыбысты жақсарту үшін қолданылады. Тиек — ішек тербелісін қақпаққа жеткізетін ең маңызды бөлшек. Ол бекітілмейді, орын ауыстыра алады және резонансты дәл келтіруге мүмкіндік береді. Әдетте үйеңкіден жасалады. Ішектер дәстүрлі түрде қой немесе ешкі ішегінен жасалған. Әсіресе Атырау мен Маңғыстау өңірінің екі жастағы қой ішектері жоғары бағаланған. Мұндай ішектер төмен, жұмсақ үн беретін. XX ғасырда халық аспаптар оркестрлері құрылуына байланысты d–g жоғары бұрауы қабылданды. Табиғи ішектер бұл бұрауға шыдамай, синтетикалық ішектерге ауыстырылды, нәтижесінде дәстүрлі тембрдің бір бөлігі жоғалды. Дереккөз: Нажмеденов Жұмағали. «Қазақ домбырасының акустикалық ерекшеліктері». Ақтөбе, 2003. Электродомбыра (дұрыс атауы: электродомбыра) Электродомбыра — заманауи музыкалық аспап. Ол алғаш рет 2010 жылы Қазақстанда Нұржан Тойшы тарапынан жасалған. Аспап классикалық домбыраның пішіні мен тембрлік негізін сақтай отырып, электргитара технологиялары арқылы жасалған. Электродомбыра ағаштан жасалып, диаметрі бірдей өрілген металл ішектермен және дыбыс түсіргіштермен жабдықталады. Функционалдық тұрғыдан бас, ритм және соло аспап ретінде қолданыла алады. Электргитарадан айырмашылығы: 1. Сыртқы пішіні 2. Алты емес, екі ішек 3. Мойнының ұзындығы мен жуандығы 4. Ойнау кезінде бес саусақтың қолданылуы 5. Перне санының өзгешелігі 6. Дыбыс диапазоны мен октавалардың аздығы Акустикалық домбырадан айырмашылығы: 1. Акустикалық емес орындалым 2. Нейлонның орнына металл ішектер 3. Дыбыс түсіргіштердің болуы Аспаптың мақсаты Электродомбыра домбыра әуендерін сахнада қатты әрі анық жеткізуге мүмкіндік береді, сондай-ақ электронды эффектілерді (wah-wah, overdrive, distortion) қолдану арқылы көне аспапқа заманауи үн береді. Домбырада ойнауды қайда үйренуге болады Қазақстанда — музыкалық колледждер мен жоғары оқу орындарында ТМД елдерінде — жеке оқытушылар мен этноорталықтарда Әлемде — негізінен жеке сабақтар арқылы Электродомбыраны қайдан алуға болады Электродомбыраны Мәскеу қаласындағы Shamray Guitars электргитара жасау шеберханасына тапсырыспен жасатуға болады. Нұржан Тойшы — олардың Қазақстан мен Орталық Азиядағы эксклюзивті өкілі. Аспаптың бағасы конфигурациясына байланысты.